“Geen Marshmellow-test bij Jezus” (Jurjen de Bruijne)

In 1972 werd het marshmallow-experiment uitgevoerd. Kinderen werden in een kamer neergezet met een Marshmallow voor hen. De onderzoeker vertrok, met de boodschap dat wanneer de kinderen de marshmallow nog hadden als hij terugkwam, ze een tweede zouden krijgen. Een deel van de kinderen beheerste zich. Een ander deel hield zich sterk, maar na ruiken, voelen en likken vallen ze voor de verleiding. De kinderen werden daarna hun leven lang gevolgd. Conclusie: kinderen met zelfdiscipline bleken succesvoller in het leven.

Het experiment ondersteunt een populaire levensfilosofie in onze tijd: toon discipline en je zult ver komen in het leven. Mijn Youtube-shorts is gevuld met filmpjes van Fit én faithfluencers met een waanzinnige discipline en met de oproep: volg mij in discipline en je wordt zo succesvol als ik ben. Kernwoorden zijn: routines, ritmes, stappen en leefregels. En in de offlinewereld, in de boekhandel, is het net zo: 12-rules van Jordan Peterson, of het Dagelijkse Rituelen-boek van de correspondent: discipline!

De belofte van al die discipline-roepers is steeds dezelfde: volg mij na en je zult rust krijgen. Ik voel de aantrekkingskracht van de morning-routines. Maar ik aarzel ook. Of ik het probeer het en faal; kennelijk is rust alleen weggelegd voor wie goed gaan op ritmes en regels. Voor wie houdt van minimalisme. Voor wie genoeg ‘zelfdiscpline’ toont. Wie heeft trouwens zijn marshmallow nog?

Jezus zegt:
Kom allen bij mij, jullie die vermoeid zijn en onder lasten gebukt gaan, ik zal jullie rust geven. Neem mijn juk op je er leer van Mij: ik ben zachtmoedig en nederig van Hart. Dan zullen jullie werkelijk rust vinden, want mijn juk is zacht en mijn last is licht.

Juk. Rust. Ik ken dat ergens van. Wat bedoeld Jezus?

“Dit is een populaire filosofie in onze tijd: toon discipline en je zult ver komen in het leven.”

“Echte sabbat? Dat kennen we niet.”

Nu, John Mark Comer zegt dat we Jezus moeten zien als de Rabbi’s van zijn tijd. Net als Jezus hadden Rabbi’s een juk dat als eindbelofte ‘rust’ kende. Het probleem is dat zo’n juk alleen te dragen was voor de lucky few. Voor wie Rabbijnse zelfdiscpline had. De mensen die hun Marshmallow gerust een dag lieten liggen. Tegenover dit religieus Harvard spreekt Jezus een bevrijdende boodschap naar de verliezers van de religieuze prestatiemarkt van zijn tijd: kom allen! Wordt mijn leerling en vind rust!

Jezus’ boodschap is goed nieuws. Maar ook nieuws dat al diep in de Bijbelse verhalen verborgen lag. Want rust, ἀναπαύσω in dit verhaal, heeft vaak alles te maken met Sabbat. Sabbat, de laatste dag van de joodse week, was de ‘rustdag’, waarop niemand werkte en alles stillag. Maar Sabbath is de Bijbelse verhalen altijd veel méér geweest dan dat: Zij is de kroon van de schepping, is de dag waarop de God met zijn wereld ‘rust’ in harmonie. Als een film die na zes opname dagen wordt afgespeeld. Waar Rabbi’s dit exclusief maakten, breekt Jezus de oude belofte van rust weer open als hij een ‘Sabbatsjaar’ uitroept.

Het belang van de joodse Sabbat, heeft te maken met een ander juk. In Jeremia 27 loopt een profeet met een stenen juk op zijn schouders. Het staat symbool voor Babel dat Jeruzalem vernietigend en haar inwoners tot slaaf maakt. Niet voor het eerst. Ooit was het Egypte. En in Jezus tijd Rome. Allemaal staan ze voor een wereldbeeld, een manier van denken van de economische, spirituele machten. En dat is, zegt de oudtestamenticus Walter Bruegemann, het beeld van het eeuwige tekort. Het is een kernangst van de mens. Waarin de wereld als een pyramide is opgebouwd, de angst voor tekort van de top, doorsijpelt naar beneden. Het geeft een prestatiedruk, stenen bakken en verdoofde eentonige mensen. Werk eerst maar, later zien we wel of die marshmallow komt.

Photo by Adrian Dascal on Unsplash

Dát wereldbeeld bepaalt ons idee van rust. Zie – in zo’n wereld, in onze wereld is ‘rust’ een verdienste. Het gevolg van hard werken. Een tijdelijke onderbreking van een door deadlines bepaald leven. Als het al rust is: want we vullen onze ‘lege’ tijd meestal door scrollen, bingen, terwijl je ook nog even aan je scriptie werkt. Echte sabbat? Dat kennen we niet. Uit onderzoek onder christenen blijkt dat van alle tien geboden, het vierde gebod, de sabbat, als het minst relevant wordt gezien voor onze tijd. Tuurlijk! Rust is geen gebod. Het is hoogstens een beloning van efficiëntie of zelfdiscipline.

Volgens Bruegemann zou zo’n onderzoek in het oude Israel niet anders zijn uitgevallen. Steeds hamert het Bijbelse verhaal op sabbat. Midden in de tien geboden, wordt er aan Sabbat het meeste tijd besteed. Het gebod heiligt de tijd: niet ééns per week. Maar ook ééns per 7 jaar een sabbatsjaar en jubeljaar elke 7×7-ste jaar. Waarom? Omdat het een verzet is tegen wereldbeeld een alternatief dat de Hemelse Hartslag onthult.
Een hemelse hartslag die klopt in het leven van Jezus.

Eerst over dat verzet. Sabbat betekent ‘stop’. Tegenover de eindeloze productiemachines van de farao’s zegt God ‘stop’ tegen een volk onderaan de Pyramide. Het is een weg die naar buiten gaat. Die zich verzet. Wij kennen dat toch?

Ik werkte de laatste jaren als buurtdominee in een volkswijk in Amsterdam. Met mensen die we  ‘onder aan de Pyramide’ zouden scharen. Mensen moe van het systeem, uitgeput door de machinerie van een overheid. Sabbat is een verzet tegen een systeem dat ons verdoofd maakt. Zie, deze kant van Sabbath is niet ‘kalm’ en ‘rustig’: ze schuurt met de Farao. Ze geeft onrust, omdat er ‘stop’ wordt gezegd tegen de valse rust waarin we Gods roep om recht niet horen. Dat is goed nieuws!

Maar Sabbat is ook een alternatief. De weg van genade. Midden in zijn versie van de tien geboden, de Bergrede, spreekt Jezus: dien geen twee heren, maar leef zorgeloos omdat God voorziet. Dat is een weg die naar binnen gaat.

Photo by Jacob Bentzinger on Unsplash

Ik ben afgelopen jaar gaan voelen wat dat is. Want hoe graag ik ook goed doe, ik leef ook onder de farao: ik was altijd druk, en genoot ervan. Ik voelde me nuttig. Tot, na een overweging proces, mijn werk stopte en we verhuisde naar een contemplatief klooster: Een ‘parttime Sabbatical’. En nu voelde ik de naaktheid – ik was niet langer ‘iemand’ die bouwt aan de Pyramide. Eerst voelde ik vooral angst: wie ben ik nog?  Maar langzaam keek ik om me heen: naar een natuur die elke dag ontwaakt, het gebed dat als een getij me meeneemt, het wonder van de schepping dat altijd al klopt. En op zulke momenten overviel me de waarheid die Jezus zo vervulde: God voorziet. Sabbat is geen pitstop in het échte drukke leven van tekort.  Nee, Sabbat onthult de échte waarheid die alles draagt: Tegenover Farao’s tekort, staat Gods overvloed.

Heb je het ooit gevoeld? Ken je die ervaring? Dat je voor je gevoel door de mand viel, met lege handen stond, en je bewust werd dat het leven een geschenk is?  Dát is de hartslag van de hemel die bleek te kloppen toen jij stilviel.

“Ik leef ook onder de farao: ik was altijd druk, en genoot ervan. Ik voelde me nuttig. Tot mijn werk stopte. Nu voelde ik de naaktheid – ik was niet langer ‘iemand’ die bouwt aan de Pyramide.”

“Wat bleek? Kinderen die de marshmellow opaten, kwamen uit arme gezinnen waar tekort was geweest. Ze hadden nooit kunnen vertrouwen dat er genoeg was.”

Dat klinkt mooi, sabbat. Maar hoe? Nu, deels hoor je het bij Comer, die wijst op het belang van oefening in geestelijke disciplines: Je moet dit oefenen. Door gebed, smartphone-beheer (btw, dat is onze marshmallow, toch? Een snoepje kunnen we nog wel laten liggen, maar onze telefoon? Try it!😉) Maar toch aarzel ik ook. Omdat de nadruk op disciplines veel wegheeft van de zelfdiscipline van onze tijd. Ik herken de minimalistische behoefte: ik probeerde in mijn studententijd mij door geestelijke disciplines, van stille tijd, geestelijk te vormen. Maar ik bleef vaak achter met een diep gevoel van tekort.

En het is ook de vraag of het klopt. Marianne Donner, columnist en schrijver, schreef in 2019 het ‘ Een kritiek op de moderne zelfhulpindustrie. Discipline, zegt ze, is een exponent van het laatkapitalisme: het wordt wéér ons eigen project. Dat zegt ook de populaire Japanse filosoof Byung Chul Han: we moeten steeds onze eigen verlossing organiseren, maar eindigen met het geselen van onszelf om ons daardoor meester te voelen. Door discipline proberen we Egypte uit te gaan. Maar geestelijke disciplines zijn geen middel om sabbatsrust of God dichterbij te brengen.

In de mystieke- en kloostertraditie, vol met disciplines, leer ik iets anders: stilte, ritmes: ze zijn gericht op het horen van je eigen verlangen naar God midden in je onrust. Ik voel dat verlangen als ik mijmer over de woorden van Jezus: Ik ben zachtmoedig en nederig van hart. Zie, Jezus laat geen regels na. Jezus belichaamt Sabbat! Geen van de voorbeelden in mijn leven zijn zoals hem. Geen van de systemen van onze tijd, ademen zachtmoedigheid. Hoe meer ik stil sta bij Jezus, hoe meer ik het verlangen in mijzelf bemerk: bij Jezus wil zijn. Van Jezus wil ik leren. Door hem wil ik me laten leiden, een discipel zijn die de ongedwongen ritmes van genade

Nog even over het marshmallow-experiment. Nader onderzoek gaf andere uitkomsten. Wat bleek? Kinderen die het snoepje opaten, kwamen uit armere gezinnen, waar tekort was geweest. Die nooit hadden kunnen vertrouwen dat er genoeg was. Dat is de essentie: Iemand die het vertrouwen niet kent, wijzen op discipline is hartvochtig. Christelijk geloven is allereerst en vooral: het zien van je verlangen een heel mens te zijn, en leren vertrouwen dat Jezus daar over gaat.

Al het andere zal je je gegeven worden.

Ik wou dat ik je hier mijn vijf christelijke habits en life hacks kon geven. Het punt is: ik heb ze niet. Nou. Of toch dan, 5 anti-rules.

1. Geen wil maar verlangen.

Geloof gaat niet over wilskracht, maar over verlangen. Mijn geestelijk begeleider van de Jezuïeten zij altijd: je verlangen bidden is genoeg. Zit je vast, voel je je moe en gevangen? Het enige wat je kunt doen is: verlangen naar Jezus. Of verlang te verlangen. Meer is niet nodig.

2. Geen rust maar onrust.

Stop met een rustig leven zoeken. Klinkt gek, dit bedoel ik: je leven, zeker als student, is chaotisch en onrustig. Accepteer het. Het hoort bij je leven. Stilstaand water is gevaarlijk, onrust is goed, zegt de geestelijke traditie, want dat betekent dat er innerlijke beweging is. Je verlangen naar het evangelie kan wel eens de bron van onrust zijn.

3. Geen beloning maar een Gift

Al het mooie in de wereld, alle vrede die er is, is nooit het resultaat van inspanning, een beloning van je discipline. Het is een genadegift – het is er altijd al. Mislukken je voornemens? Struikel je in orde scheppen? Goed! En ontdek dat je nog steeds leeft, en verlangt, en hoopt.

4. Geen nieuw maar alledaagse rituelen.

Het is hemelvaart vandaag. Jezus is koning van hemel en aarde. Het fysieke van God, wordt vanaf Pinksteren zichtbaar in het meest alledaagse: wachten voor het stoplicht, koken voor je kring, tijd met studiegenoot. Zoek God niet in ‘nieuwe geestelijke disciplines’, maar leer hem te zien in alle dagelijkse dingen.

5. Geen coaches maar gemeenschap

Voor groei, in welke geestelijke discipline dan ook, is, zo zegt de marshmallow, is een omgeving van vertrouwen nodig. Medemensen dus, geen makkelijk roepende geestelijke coaches of boeken. Wees dus net als Jezus, zachtmoedig voor elkaar én jezelf. En nederig van hart, omdat het tijd kost. Een leven lang.

Misschien dat je dan in de stilte hoort, dat je hart allang klopt met de hemel. Luister goed – dan zul je werkelijk rust vinden.

“Je leven is chaotisch en onrustig. Accepteer het. Stilstaand water is gevaarlijk, zegt de geestelijke traditie.”