Leven zonder script

Bijbelstudie Handelingen 15

Deze Bijbelstudie is één van vijf studies bij het IFES-jaarthema “Improvisatie – Meespelen in Gods drama” . In elke studie bekijken we vanuit een andere hoek wat het betekent om als christen te improviseren. Deze keer gaat het over de Bijbel: hoe kan de Schrift richting geven in situaties waarin je zit geen kant-en-klaar script bestaat?

Opwarmertje — Waar baseer je je op?

1. 5 – 10 minuten

Stel je voor: binnen je christelijke studentenvereniging ontstaat discussie. Een groep wil minder vaste Bijbelstudieavonden en vaker avonden organiseren rondom vragen die bij studenten zelf leven, waarbij ook niet-christelijke vrienden gemakkelijk kunnen aansluiten.

Anderen zijn kritisch: juist het samen lezen van de Bijbel maakt ons tot een christelijke vereniging. Als je dat loslaat, wat blijft er dan over? Wat hier op het spel staat is de identiteit van de vereniging die is geworteld in traditie, versus het verlangen om ook voor niet gelovige medestudenten een waardevolle plek te zijn als vereniging.

Bespreek kort:

• Hoe zou jij bepalen wat hier een goede keuze is? Waar zou je je keuze op baseren?

Inleiding

5 minuten

“Improvisatie – Meespelen in Gods drama” is het jaarthema van IFES voor 2027. We willen met dit thema nadenken hoe we Jezus kunnen volgen op momenten dat de weg niet direct duidelijk is. Misschien denk je bij improvisatie vooral aan ter plekke iets verzinnen. Maar goede improvisatie is juist niet “zomaar wat doen” of wachten op inspiratie, een ingeving van boven. Improviseren kun je leren, en dat is goed nieuws.

Neem het improvisatietheater: zo’n acteur komt terecht in een verhaal waarvan nog niet vaststaat hoe het verdergaat. Je weet niet wat je medespeler gaat zeggen en je hebt niet voor iedere situatie een vooraf bedachte reactie klaar. Je moet dus goed luisteren naar wat er gebeurt, verder bouwen op wat er al is en ondertussen doorspelen. Improvisatie gaat dus allereerst om het kennen van het verhaal, het ontwikkelen van opmerkzaamheid en vervolgens om handelen. Misschien is dat helemaal niet zo’n gek beeld voor het navolgen van Jezus.

Ook als gelovige krijg je geen compleet script mee voor alle situaties waarin je terechtkomt. De Bijbel zegt veel, maar vertelt je niet rechtstreeks wat je moet doen met AI, klimaatverandering of medisch-ethische dilemma’s. En zelfs wanneer christenen zich op dezelfde Bijbel beroepen, komen ze soms tot verschillende keuzes. Dat betekent niet dat we dus maar wat moeten doen. De interessantere vraag is: Hoe speel je verder als je geen compleet script hebt, maar wél trouw wilt blijven aan het verhaal dat je hebt ontvangen?

De eerste christenen kwamen voor zo’n vraag te staan.

Een serieus conflict

10 minuten

• Lees Handelingen 15:1–5

Bespreek:

• Welk probleem speelt hier?
• Wat staat er volgens vers 1 en vers 5 precies op het spel?

Steeds meer niet-Joden komen tot geloof in Jezus. Maar moeten zij, om werkelijk bij Gods volk te horen, zich ook laten besnijden en de wet van Mozes onderhouden? Dat is geen detail. Het gaat om de vraag wie bij Gods volk hoort — en op grond waarvan. De mensen die besnijdenis noodzakelijk vinden, zijn dan ook niet simpelweg bekrompen muggenzifters. Besnijdenis is diepgeworteld in het verhaal van Israël.

• Lees Genesis 17:7–14

• Stel dat je bij deze discussie zit en iemand zegt: ‘Waarom moeten we hier eigenlijk over discussiëren? God heeft toch duidelijk gezegd dat dit verbond voor altijd geldt?’ Wat zou je daarop kunnen antwoorden? Let wel: het Nieuwe Testament met de verhalen in Handelingen en de brieven van Paulus bestaat dan nog niet.

Maar er is iets gebeurd…

10 minuten

De leiders van de gemeente komen bij elkaar om de kwestie te bespreken. Er ontstaat een felle discussie. Dan staat Petrus op.

• Lees Handelingen 15:6–12

• Welke nieuwe informatie brengt Petrus in het gesprek? Waar baseert hij zijn argument op?
• Wat voegen Paulus en Barnabas daar in vers 12 aan toe?

Petrus zegt niet simpelweg: de oude regels doen er niet meer toe. Zijn argument begint ergens anders: kijk naar wat God aan het doen is. Petrus beroept zich hier niet in de eerste plaats op een Bijbeltekst, maar op iets wat hij God heeft zien doen.

• Hoe sterk vind je dat als argument? Wat is het risico van zo’n argument?
• Wanneer weet je dat iets werkelijk ‘Gods handelen’ is en niet vooral jouw (of andermans) interpretatie van wat er gebeurt?

Terug naar de Schrift

10 minuten

• Lees Handelingen 15:13–21

Jakobus heeft gehoord wat Petrus, Paulus en Barnabas vertellen. Vervolgens haalt hij de Schrift erbij.  Jakobus citeert in vers 16–18 uit Amos.

• Lees ook Amos 9:11–12.

• Geeft Amos rechtstreeks antwoord op de vraag: ‘Moeten niet-Joodse christenen besneden worden?’

• Hoe verbindt Jakobus wat er in de Schrift staat met wat Petrus, Paulus en Barnabas hebben meegemaakt?
• Wat zegt dit gedeelte volgens jullie over de verhouding tussen wat de gemeente uit de Schrift over God heeft ontvangen en wat ze God nu zien doen?

Geloven als improvisatie

15 minuten

We begonnen met het beeld van improvisatie. Als je goed kijkt naar hoe de eerste christenen hier verder komen, zie je iets wat opvallend veel lijkt op goede improvisatie. Ook daar moet je verder zonder dat vooraf vaststaat wat de volgende scène wordt. Een paar principes uit improvisatietheater kunnen helpen om scherper te kijken naar wat hier gebeurt — en misschien ook naar wat geloven van ons vraagt.

Bij ieder principe staat een doordenker. Ze zijn bedoeld om het gesprek wat verder te brengen, niet om allemaal af te werken. Kies er als groep één of twee uit die jullie het interessantst of lastigst vinden.

1. Merk het aanbod op
   Bij improvisatie heet iets onverwachts wat je medespeler inbrengt een aanbod. Je kunt de scène blokkeren door te doen alsof dat aanbod er niet is. Ook hier gebeurt iets wat niet gemakkelijk past bij de verwachtingen van de eerste christenen: niet-Joden ontvangen de Geest. Ze zouden dat kunnen wegredeneren. In plaats daarvan laten ze, door wat er gebeurt, hun denken en oude denkbeelden bevragen.

• Hoe leer je opmerkzaam te zijn voor iets wat je bestaande overtuigingen ter discussie stelt?

2. Speel samen
   Niemand bezit in zijn eentje de volgende scène. Petrus vertelt wat hij heeft meegemaakt. Paulus en Barnabas vertellen wat zij hebben gezien. Jakobus brengt de Schrift ter sprake. De gemeente overlegt.

• Welke stem zou jij zelf het gemakkelijkst meer gewicht geven dan de andere?

3. Ken het verhaal waarin je speelt
   Improviseren is niet hetzelfde als “zomaar iets doen”. Om een verhaal goed verder te spelen, moet je weten wat eraan voorafging. Jakobus gooit het oude verhaal niet weg. Juist om te begrijpen wat er nu gebeurt, keert hij terug naar de Schrift.

• Waarom zou goed improviseren juist kunnen betekenen dat je de Bijbel béter leert kennen, in plaats van minder belangrijk maakt?

4. Durf een volgende stap te zetten
   Er komt een moment waarop er gehandeld moet worden. Niet omdat alle onzekerheid verdwenen is, maar omdat trouw vraagt om een concrete volgende beweging.

• Lees Handelingen 15:22–29.
• Let vooral op vers 28: ‘In overeenstemming met de heilige Geest hebben we namelijk besloten…’
• Wat valt je op aan die formulering? Waarom zeggen ze niet alleen: ‘God heeft besloten’ maar ook niet: ‘Wij hebben besloten’?
• Als je terugkijkt naar het hele gesprek: waarom durven ze uiteindelijk te zeggen dat hun beslissing in overeenstemming is met de heilige Geest? Waar baseren ze dat op?

Zondig Dapper! – Bonhoeffer en Improvisatie

De Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer leefde in een tijd die doet denken aan de onze. In een onrustige periode met de opkomst van het Nazisme in Duitsland zoekt (improviseert) Bonhoeffer naar een Christelijke antwoord op alles wat er om hem heen gebeurt. In zijn beroemde boek Navolging (1937) citeert hij Maarten Luther: ‘Zondig dapper, maar geloof en verheug je des te dapperder in Christus.’ Deze uitspraak staat tegen de achtergrond van de overtuiging van Bonhoeffer dat er in het leven gehandeld moet worden, ook als je de weg niet ziet en alle opties verkeerd lijken. Niks doen is ook een keuze. Maar wat als je niet weet of je goed handelt, als je niet zeker weet of je niet zondigt? Voor Bonhoeffer werd dit heel concreet toen hij voor de keuze stond om mee te doen aan het moordcomplot op Hitler. Hier biedt het Evangelie van Christus en het leven in God’s drama voor Bonhoeffer een uitweg. Wij kunnen als christenen improviseren omdat de goede afloop van het verhaal niet van ons handelen afhangt. We zien dit ook in de geschiedenis. De aanslag op Hitler mislukt. God had Bonhoeffer als partizaan niet nodig om Hitler van het toneel te laten verdwijnen. Maar God gebruikt de keuze van Bonhoeffer wel. Doordat hij in de gevangenis belandt, hebben we zijn gedichten en brieven uit de gevangenis (Verzet en Overgave) en zijn aanzetten tot Ethiek. Bonhoeffer laat zien: we hoeven alleen maar te proberen om zo getrouw mogelijk het verhaal verder te vertellen. Christus staat garant voor onze ziel. Maar van het toneel afstappen in de hoop dat je dan geen vuile handen maakt is pas echt zonde!

Conclusie: de Bijbel – script of verhaal?

10 minuten

We zien de Bijbel soms alsof het een script is: als we maar goed genoeg zoeken, vinden we voor iedere situatie de regel die vertelt wat we moeten doen.

Handelingen 15 laat zien dat het anders ligt. De eerste christenen nemen de Schrift serieus. Maar de Schrift geeft hun niet rechtstreeks het antwoord op deze nieuwe vraag. Ze luisteren naar de Schrift, naar elkaar en naar wat ze God zien doen. Vervolgens nemen ze zelf verantwoordelijkheid voor een volgende stap.

Je zou daarom kunnen zeggen: De Bijbel geeft ons niet voor iedere situatie een script. Hij vertelt ons het verhaal waarin wij leren meespelen.

Dat maakt de Bijbel niet minder belangrijk. Misschien juist belangrijker. Want als er geen kant-en-klaar script is, moet je het verhaal goed genoeg kennen om te kunnen onderscheiden welke volgende stap erbij past.

• Wat vind je aantrekkelijk aan dit beeld van de Bijbel? Waar maakt het je juist nerveus?
• Wanneer wordt ‘improviseren’ gewoon een mooi woord voor: doen wat wij zelf goed vinden?

Als er tijd is:

• Kun je een situatie bedenken waarin christenen vandaag voor een vraag staan waarvoor geen rechtstreeks Bijbels script bestaat? Wat zou je uit Handelingen 15 meenemen om daarmee om te gaan?

Sluit af met gebed

• Neem een moment stilte. Denk terug aan het gesprek van vanavond. Wat wil je meenemen, wat blijft voor jou een vraag, en waarin zou je Gods leiding willen zoeken?
• Bid daarna samen. Wie wil, kan in één of twee zinnen iets hardop bij God brengen. Je kunt bijvoorbeeld bidden om wijsheid, om opmerkzaamheid voor wat God doet, om openheid voor elkaar, of om moed voor een volgende stap. Sluit af met het Onze Vader.

Download de PDF hier!